ఈ చిత్రంలో కనిపిస్తున్న శిల్పాన్ని జూమ్ చేసి ప్రతి శిల్ప భంగిమ గురించి తెలుసుకోండి.. అక్కడ ఉన్నది విష్ణువు కాదని..స్థానిక విశ్వాసాలతో కలిసి బౌద్ధం ఎలా ప్రయాణం చేసిందో అర్థమవుతుంది.
ముఖ్యంగా ఈ శిల్పాన్ని గమనిస్తే ఇది ఒకే దేవతా విగ్రహం మాత్రమే కాదు, ఒక సంపూర్ణ శిల్ప సంప్రదాయం, ఒక నిర్దిష్ట కాలంలో ఏర్పడిన కళా రూపం, మరియు వివిధ ఆరాధనా విధానాల మిళిత రూపం అని స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. ఈ శిల్పాన్ని అర్థం చేసుకోవాలంటే కేవలం ఒక దేవుడి రూపంగా కాకుండా ఇందులో కనిపించే ప్రతి చిహ్నాన్ని, ప్రతి ఉపశిల్పాన్ని, వాటి చారిత్రక ఆధారాలను పరిశీలించాలి.
మొదట మధ్యలో నిలబడి ఉన్న ప్రధాన ప్రతిమను గమనిస్తే ఇది చతుర్భుజ రూపంలో ఉంది. చేతుల్లో చక్రం, శంఖం, గద, పద్మం వంటి వస్తువులు కనిపిస్తున్నాయి. సాధారణంగా ఈ లక్షణాల ఆధారంగా దీనిని విష్ణువు రూపంగా చెప్పే ప్రయత్నం జరుగుతుంది. కానీ ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన చారిత్రక విషయాన్ని గుర్తించాలి. ఈ చిహ్నాలు ఒక్క వైష్ణవ సంప్రదాయంలో మాత్రమే పుట్టినవి కావు. చక్రం, పద్మం, శంఖం, నాగం వంటి చిహ్నాలు ఇప్పటికే సాధారణ శక పూర్వం నుండి బౌద్ధ శిల్పాలలో, స్థూపాలలో, శాసనాలలో స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. సాంచి, భార్హుట్, అమరావతి, నాగార్జునకొండ తవ్వకాలలో లభించిన శిల్పాలు దీనికి ప్రత్యక్ష ఆధారాలు. కాబట్టి ఈ చిహ్నాలు ఉన్నాయని మాత్రమే ఆధారంగా తీసుకుని ఈ శిల్పాన్ని పూర్తిగా ఒకే మతానికి చెందినదిగా తేల్చడం చారిత్రకంగా సరైన పద్ధతి కాదు.
ఈ శిల్పంలో చక్రాన్ని గమనిస్తే అది కేవలం ఒక ఆయుధం రూపంలో కాకుండా ఒక ప్రతీకాత్మక చిహ్నంగా కనిపిస్తుంది. అశోక శాసనాల కాలంలోనే ధర్మచక్రం బౌద్ధంలో అష్టాంగిక మార్గానికి ప్రతీకగా ఉపయోగించబడింది. సాంచి మరియు భార్హుట్ స్థూపాలలో బుద్ధుని స్థానంలో చక్రాన్ని ప్రతిష్ఠించిన శిల్పాలు ఉన్నాయి. అదే చక్రం తరువాత కాలంలో సుదర్శన చక్రంగా రూపాంతరం చెందింది. ఇది చిహ్నం మారింది కానీ మూల ప్రతీక ముందే ఉంది అనే విషయాన్ని సూచిస్తుంది.
శంఖాన్ని గమనిస్తే నాగార్జునకొండలో తవ్వకాలలో లభించిన బ్రాహ్మీ లిపితో కూడిన శంఖు ఒక కీలక ఆధారం. అది సాధారణంగా 3వ నుండి 4వ శతాబ్దం సాధారణ శకం కాలానికి చెందినదిగా గుర్తించబడింది. ఆ శంఖుపై ధర్మచక్రం వంటి చిహ్నాలు కూడా కనిపిస్తున్నాయి. బౌద్ధంలో శంఖం అష్టమంగళాలలో ఒకటి, ధర్మప్రచారానికి ప్రతీక. తరువాత కాలంలో అదే శంఖం వైష్ణవ సంప్రదాయంలో పాంచజన్యంగా మారింది. కాబట్టి శంఖం ఉన్నందుకు మాత్రమే విష్ణువు అని చెప్పడం సరైన నిర్ణయం కాదు.
పద్మాన్ని గమనిస్తే బౌద్ధ శిల్పాలలో బుద్ధుడు పద్మంపై కూర్చుని లేదా నిలబడి చూపబడిన ఉదాహరణలు అమరావతి, నాగార్జునకొండ శిల్పాలలో స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. పద్మం పవిత్రతకు ప్రతీకగా బౌద్ధంలో ముందే ఉంది. తరువాత కాలంలో అదే పద్మం వైష్ణవ సంప్రదాయంలో ఆయుధంగా, లక్ష్మీతో సంబంధంగా మారింది.
నాగ రూపాలను గమనిస్తే ఈ శిల్పంలో కూడా నాగ సంబంధిత ఆకృతులు కనిపిస్తాయి. బౌద్ధంలో ముచలింద నాగుడు బుద్ధుని రక్షించిన కథ శిల్పరూపంలో సాంచి, నాగార్జునకొండలో కనిపిస్తుంది. నాగాలు ప్రాచీన స్థానిక ఆరాధనలో కూడా ఉన్నాయి. తరువాత కాలంలో వైష్ణవ సంప్రదాయంలో ఆదిశేష రూపంగా అవి మళ్లీ నిర్వచించబడ్డాయి.
ఈ శిల్పంలో చుట్టూ కనిపిస్తున్న యక్షులు, గంధర్వులు, మానవ ఆకృతులు కూడా చాలా ముఖ్యమైనవి. యక్ష-యక్షిణి శిల్పాలు సాంచి, భార్హుట్ స్థూపాలలో ఇప్పటికే ఉన్నాయి. ఇవి బౌద్ధ కళలో భాగంగా కనిపిస్తాయి. అదే సంప్రదాయం తరువాత ఆలయ శిల్పాల్లో కొనసాగింది.
మిథున దంపతుల శిల్పాలను గమనిస్తే అవి శుభప్రదం, సంతానోత్పత్తి, జీవశక్తి ప్రతీకలుగా ప్రాచీన శిల్ప సంప్రదాయంలో ఉపయోగించబడ్డాయి. ఇవి కూడా బౌద్ధ స్థూపాల వద్ద కనిపిస్తాయి. కాబట్టి ఇవి ఏకైక మతానికి చెందినవి కాదు, ఒక సామాన్య సాంస్కృతిక చిహ్నం.
ఈ శిల్పంలో కొన్ని చిన్న ఆకృతులు ధ్యాన ముద్రలో కూర్చున్నట్లు కనిపిస్తాయి. ఈ విధమైన ధ్యాన స్థితులు బౌద్ధ శిల్పాలలో ప్రధాన లక్షణం. బోధిసత్వ శిల్పాలలో కనిపించే అలంకరణ, ప్రభామండలం, శాంతమైన ముఖ కవళికలు కూడా ఈ ప్రధాన ప్రతిమలో కనిపిస్తున్నాయి. అవలోకితేశ్వర వంటి బోధిసత్వ రూపాలతో పోలికలు కూడా కనిపిస్తాయి.
మొత్తం నిర్మాణాన్ని గమనిస్తే ఇది ఒక సాధారణ విగ్రహం కాదు. ఇది ఒక ఆలయ శిల్ప ఫలకం. చుట్టూ కథా సన్నివేశాలు, అనుచరులు, భక్తులు, గంధర్వులు, జంతువులు అన్నీ కలిపి ఒక సమగ్ర దృశ్యాన్ని చూపిస్తున్నాయి. ఇది ఒక స్థిరమైన ఆలయ పూజా వ్యవస్థ ఏర్పడిన తరువాతి దశను సూచిస్తుంది. ఈ రకమైన సమగ్ర శిల్ప నిర్మాణాలు సాధారణంగా 8వ శతాబ్దం సాధారణ శకం తరువాత ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి.
ఇక్కడ అత్యంత ముఖ్యమైన చారిత్రక నిర్ధారణ ఏమిటంటే ఈ శిల్పం ఒకే మతానికి చెందిన శుద్ధ రూపం కాదు. ఇది వివిధ కాలాల్లో అభివృద్ధి చెందిన చిహ్నాలు, ఆరాధనా రూపాలు, స్థానిక సంప్రదాయాలు, బౌద్ధ కళా ప్రభావం మరియు తరువాతి ఆలయ శిల్ప సంప్రదాయం అన్ని కలిసిన ఒక మిళిత రూపం.
అందువల్ల చక్రం ఉంది కాబట్టి విష్ణువు, శంఖం ఉంది కాబట్టి వైష్ణవం అని చెప్పడం చారిత్రకంగా సరైన విధానం కాదు. ముందుగా ఈ చిహ్నాల ప్రాచీన ఆధారాలను చూడాలి. సాంచి, భార్హుట్, అమరావతి, నాగార్జునకొండ వంటి ప్రదేశాలలో లభించిన శిల్పాలు, శాసనాలు స్పష్టంగా చెబుతున్నాయి ఈ చిహ్నాలు బౌద్ధ మరియు స్థానిక సంప్రదాయాల్లో ముందే ఉన్నాయని.
తర్వాతి శతాబ్దాల్లో ఈ చిహ్నాలను ఇతర సంప్రదాయాలు స్వీకరించి కొత్త అర్థాలు ఇచ్చాయి. కాబట్టి ఈ శిల్పాన్ని అర్థం చేసుకోవాలంటే ఒకే మతపు కోణంలో కాకుండా పురావస్తు ఆధారాలు, శిల్ప లక్షణాలు, కాలక్రమం అన్ని కలిపి చూడాలి. అదే చారిత్రకంగా సరైన విధానం.
✍️ బండపల్లి శివారెడ్డి.
Comments
Post a Comment