వందేమాతరం.. చిహ్నాల చుట్టూ రాజకీయ వేడి జాతీయ గీతం సవరణ బిల్లుపై నలుమూలల చర్చ

బిల్లు నేపథ్యం ఏమిటి?

జూలై 30, 2025న పార్లమెంట్ వందేమాతరం గీతంలోని ఆరు చరణాలను అధికారికంగా వినియోగించేలా ఒక బిల్లుకు ఆమోదం తెలిపింది. జాతీయ గౌరవ అవమానాల నిరోధక చట్టం (1971)కు దీన్ని సవరణగా చేర్చారు. ఈ చట్టం ఇప్పటికే జెండా, జాతీయ గీతం వినియోగానికి సంబంధించిన నిబంధనలను నిర్దేశిస్తోంది.

గీతం 150వ వార్షికోత్సవం సందర్భంగా నవంబర్‌లో ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ పార్లమెంట్‌లో మాట్లాడుతూ.. 1937లో జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ముస్లిం లీగ్, మహమ్మద్ అలీ జిన్నాను సంతృప్తిపరిచేందుకు గీతంలోని నాలుగు చరణాలను తొలగించారని పేర్కొన్నారు.

అయితే విమర్శకులు ఈ వాదనను తిరస్కరిస్తున్నారు. చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం.. 1937లో ఈ నిర్ణయం గాంధీ, నెహ్రూ, సర్దార్ పటేల్, సుభాష్ చంద్రబోస్, జేబీ కృపలానీ తదితరులతో కూడిన కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ సమష్టిగా తీసుకుంది. గీతానికి తొలిసారి స్వరం సమకూర్చిన రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్‌ను సంప్రదించిన అనంతరమే.. మొదటి రెండు చరణాలను మాత్రమే జాతీయ స్థాయిలో ఆలపించాలని నిర్ణయించినట్లు చరిత్రకారులు చెబుతున్నారు. 1950 జనవరిలో రాజ్యాంగ పరిషత్ దీన్ని 'జాతీయ గీతం' (నేషనల్ సాంగ్)గా గుర్తించింది తప్ప, 'జాతీయ గేయం' (నేషనల్ యాంథమ్)గా కాదు. మార్చింగ్ బ్యాండ్‌కు అనుగుణంగా లేకపోవడమే ఇందుకు కారణమని కొందరు చరిత్రకారుల విశ్లేషణ.

వివాదం ఎందుకు?

ప్రధాన అభ్యంతరం గీతం సాహిత్యంపైనే. 1882లో బంకించంద్ర ఛటోపాధ్యాయ రాసిన 'ఆనందమఠం' నవలలో ఈ గీతాన్ని పొందుపరిచారు. ముస్లిం పాలనపై హిందూ సన్యాసుల తిరుగుబాటు నేపథ్యంలో సాగే ఈ నవలలో.. పలు అనువాదాల ప్రకారం (జయంతి పబ్లికేషన్స్ ప్రచురణతో సహా) ముస్లిం పాలన ధర్మానికి విరుద్ధమైనదిగా చిత్రీకరించారు. అలాగే బ్రిటిష్ పాలనను సనాతన ధర్మ పునరుద్ధరణకు దోహదపడేదిగా అనుకూలంగా చూపారు.

గీతంలోని తర్వాతి చరణాల్లో దుర్గాదేవిని 'పది ఆయుధాలు ధరించినది'గా కీర్తించడం స్పష్టమైన హిందూ ఆరాధనా అంశమని, ఏకేశ్వరోపాసన విశ్వసించే ముస్లింలు దీన్ని పఠించడం తమ మత సూత్రాలకు విరుద్ధమని విమర్శకుల వాదన. ఆనాడు ముస్లిం నేతలు ఇదే అభ్యంతరం లేవనెత్తారని, అందుకే 1937లో మతపరమైన ప్రస్తావన లేని తొలి రెండు చరణాలను మాత్రమే అధికారికంగా స్వీకరించాలని రాజీ కుదిరిందని చెబుతున్నారు.

చట్టంగా మారిన వైనం

కొత్త చట్టం సమయం చుట్టూ కూడా చర్చ నడుస్తోంది. ప్రధాని వివాదాస్పద వ్యాఖ్యలు చేసిన నెలల తర్వాత జూలై 2025లో బిల్లును ప్రవేశపెట్టారు. తొలుత ప్రతిపాదించిన నేరపూరిత శిక్షా నిబంధనను తుది బిల్లు నుంచి తొలగించారు. సుప్రీంకోర్టు సవాలును తప్పించుకునేందుకే ఇలా చేశారని కొందరి విశ్లేషణ. నిర్దేశిత సందర్భాల్లో పాఠశాలలు, ప్రభుత్వ కార్యాలయాల్లో ఆరు చరణాలు ఆలపించడం ఈ చట్టం ప్రకారం తప్పనిసరి కానుంది. అధికార కూటమిలోని ప్రాంతీయ పార్టీలు ఉభయ సభల్లోనూ బిల్లుకు మద్దతిచ్చాయి.

ఆర్ఎస్ఎస్, స్వాతంత్ర్య పోరాటం, భారత్‌మాత చిహ్నం

1925లో కేబీ హెడ్గేవార్ స్థాపించిన రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ (ఆర్ఎస్ఎస్).. సంస్థాగతంగా స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో పాల్గొనలేదని పలు చారిత్రక వృత్తాంతాలు చెబుతున్నాయి. కాంగ్రెస్ నేతృత్వంలోని ఉద్యమాల్లో పాల్గొనాలంటే ముందుగా సభ్యత్వానికి రాజీనామా చేయాలన్న నిబంధన సంస్థలో ఉండేదని కూడా పేర్కొంటున్నారు.

ఆర్ఎస్ఎస్ రెండో అధినేత ఎం.ఎస్.గోల్వాల్కర్ తన రచనలు 'వుయ్ ఆర్ అవర్ నేషన్‌హుడ్ డిఫైన్డ్' (1939), 'బంచ్ ఆఫ్ థాట్స్'లో త్రివర్ణ పతాకాన్ని కించపరిచే రీతిలో వ్యాఖ్యానించడం, రాజ్యాంగాన్ని విమర్శించడం, మనుస్మృతిని కొనియాడటం జరిగిందని పలు రచనలు నమోదు చేశాయి. మైనారిటీలు పూర్తి పౌర హక్కులు పొందాలంటే హిందూ సంస్కృతిలో లీనం కావాల్సిందేనన్న అభిప్రాయాన్ని ఆయన వ్యక్తం చేసినట్లు ఆధారాలు చూపుతున్నాయి. ఈ రచనలను కొందరు చరిత్రకారులు ఆనాటి యూరప్ ఫాసిస్ట్ భావజాలంతో పోల్చడం కూడా జరిగింది. అయితే ఈ వ్యాఖ్యానాలను ఆర్ఎస్ఎస్ వర్గాలు తీవ్రంగా ఖండిస్తున్నాయి. తమ చరిత్ర, ఉద్దేశాలపై సొంత కథనాన్ని ఆ సంస్థ ముందుకు తెస్తోంది.

ఇక సింహం పక్కన, జెండా చేతబట్టిన మహిళా రూపంలో కనిపించే 'భారత్‌మాత' చిత్రం వేదాలు, పురాణాల్లో ప్రత్యక్ష ప్రస్తావన లేని 20వ శతాబ్దపు కల్పిత ప్రతీక అని కొందరి వాదన. ఇది దేశంలోని దాదాపు 20 కోట్ల మంది ముస్లింలతో పాటు క్రైస్తవులు, బౌద్ధులు, జైనులు తదితర మైనారిటీలను ప్రతిబింబించదని విమర్శ. 2023లో ప్రధాని మోదీ రచించినట్లు చెప్పే 'జ్యోతిపుంజ్' పుస్తకంలో భారత్‌మాత చేతిలో త్రివర్ణ పతాకానికి బదులు ఆర్ఎస్ఎస్ జెండా ఉన్నట్లు చిత్రీకరించారని, 2025లో ఆర్ఎస్ఎస్ శతాబ్ది సందర్భంగా విడుదల చేసిన స్మారక నాణెంపైనా ఇదే తరహా చిత్రం ఉందని పేర్కొంటున్నారు. రాజ్యాంగ చిహ్నాల కంటే సంస్థాగత చిహ్నాలకు ప్రాధాన్యం ఇస్తున్నారనడానికి ఇది నిదర్శనమని విమర్శకుల భావన.

అయోధ్య వివాదం.. మరో కోణం

రామజన్మభూమి వివాదానికి సొంత చరిత్రే ఉంది.

• ఈ న్యాయపోరాటాన్ని ప్రధానంగా నిర్మోహి అఖాడా అనే హిందూ మతసంస్థ నడిపింది తప్ప, నేరుగా బీజేపీ, ఆర్ఎస్ఎస్, విహెచ్‌పీలు కాదని చెబుతారు. అయితే ఉద్యమానికి రాజకీయ దన్ను, ప్రచారం ఈ సంస్థలదేనని విస్తృత అభిప్రాయం.
• 2010లో అలహాబాద్ హైకోర్టు వివాదాస్పద భూమిని రామ్‌లల్లా, నిర్మోహి అఖాడా, సున్నీ వక్ఫ్ బోర్డుల మధ్య మూడు భాగాలుగా విభజిస్తూ తీర్పునిచ్చింది. 2019లో సుప్రీంకోర్టు ఈ తీర్పును కొట్టేసి, మొత్తం స్థలాన్ని ఆలయ ట్రస్టుకు అప్పగించి, వక్ఫ్ బోర్డుకు ప్రత్యామ్నాయ భూమిని కేటాయించింది. నిర్మోహి అఖాడా వాదనను న్యాయపరమైన కారణాలతో కాకుండా, గడువు మీరిందన్న సాంకేతిక కారణంతో తోసిపుచ్చినా, కొత్త ట్రస్టులో దానికి ప్రముఖ స్థానం కల్పించాలని కోర్టు సూచించింది.
• 1980ల చివర్లో ఆలయ ప్రధాన పూజారిగా ఉన్న బాబా లాల్‌దాస్.. ఆలయ నిర్మాణానికి వచ్చిన భారీ విరాళాలు (జర్మనీ దాతలు, భారత పారిశ్రామికవేత్తల నుంచి వచ్చినవిగా చెబుతారు) రాజకీయ అవసరాలకు మళ్లిస్తున్నారని బహిరంగంగా ఆరోపించారు. దీని తర్వాత ఆయనను పదవి నుంచి తొలగించడంతో పాటు బెదిరింపులకు గురిచేసినట్లు సమాచారం.
• ఉద్యమంతో సంబంధమున్న వ్యక్తుల ప్రకటనలు.. 2017లో నిర్మోహి అఖాడా ప్రతినిధి పేర్కొన్నట్లుగా.. ఆలయానికి సంబంధించి దాదాపు రూ.1,400 కోట్ల మేర లెక్కాపత్రం లేకుండా పోయిందన్న ఆరోపణలు వెలుగులోకి వచ్చాయి. వీటిపై ఇప్పటివరకు స్వతంత్ర దర్యాప్తు జరగలేదు.
• నిర్మాణం పూర్తికాకుండానే 2024 సాధారణ ఎన్నికలకు ముందు జనవరిలో ఆలయాన్ని అధికారికంగా ప్రజలకు అందుబాటులోకి తెచ్చారు. మతపరమైన, రాజకీయ కారణాలతో నలుగురు శంకరాచార్యులు దీన్ని వ్యతిరేకించినట్లు తెలుస్తోంది.
• అయోధ్య ప్రాంతంలో హిందూ-ముస్లిం సామరస్య చరిత్రకు సంబంధించిన స్థానిక కథనాలు కూడా ఉన్నాయి. హిందూ పండుగల్లో ముస్లింలు పాల్గొనడం, 1857 తిరుగుబాటులో పాల్గొన్న బేగం హజ్రత్ మహల్ భర్త అయిన అవధ్ నవాబు వాజిద్ అలీషా కృష్ణ నృత్య, సంగీత కళలకు పోషకుడిగా స్థానికంగా గుర్తుండటం వంటివి ఇందుకు ఉదాహరణలు.

కులం, రిజర్వేషన్లు, సంస్థాగత స్వరూపం

ఆర్ఎస్ఎస్‌లో సర్‌సంఘచాలక్ పదవి దాదాపు వందేళ్ల చరిత్రలో అత్యధిక కాలం బ్రాహ్మణుల చేతుల్లోనే ఉందని, ఇప్పటివరకూ ఏ దళితుడూ ఆ పదవిని చేపట్టలేదని విమర్శకులు ఎత్తిచూపుతున్నారు. కుల సమానత్వంపై సంస్థ బహిరంగ ప్రకటనలకు ఇది విరుద్ధమని వారి వాదన. స్వాతంత్ర్యానికి ముందు, తర్వాత దళితులకు ప్రధాన దేవాలయాల్లో ప్రవేశం కల్పించడంలో ఆర్ఎస్ఎస్ కంటే సంఘ సంస్కరణ ఉద్యమాలు, రాజ్యాంగ హామీలదే ఎక్కువ పాత్రగా చరిత్రకారులు పేర్కొంటున్నారు.

ఇటీవలి ఈడబ్ల్యూఎస్ (ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వర్గాలు) రిజర్వేషన్ విభాగంపైనా విమర్శలు ఉన్నాయి. లబ్ధిదారుల ఆదాయ వివరాల పారదర్శకత లోపించిందన్న ఆరోపణలతో పాటు, సామాజిక వివక్షను సరిదిద్దే రిజర్వేషన్ మౌలిక లక్ష్యానికి కేవలం ఆర్థిక ప్రమాణాలు ప్రత్యామ్నాయం కాగలవా అన్న విస్తృత చర్చకు ఇది దారితీస్తోంది.

మైనారిటీలు, దళితులపై హింస

ఈ చర్చకు ఆధారంగా పలు బాగా నమోదైన ఘటనలు ఉన్నాయి. ఆవు మాంసం పుకార్లతో 2015లో ఉత్తర్‌ప్రదేశ్‌లోని దాద్రీలో మహమ్మద్ అఖ్లాక్‌ను గుంపు హత్య చేసిన ఘటన (ఫోరెన్సిక్ పరీక్షల్లో అది గోమాంసం కాదని తేలింది), 2023లో 'పశు స్మగ్లర్'గా పొరపాటుపడి ఆర్యన్ మిశ్రాను హత్య చేసిన ఘటన వీటిలో ఉన్నాయి. దేశ జనాభాలో వాటా కంటే జైళ్లలో దళితులు, ముస్లింల సంఖ్య అధికంగా ఉందని జాతీయ నేర గణాంకాల సంస్థ (ఎన్‌సీఆర్‌బీ) డేటా, స్వతంత్ర అధ్యయనాలు పదేపదే చూపాయి. 2016లో గుజరాత్‌లోని ఉనాలో దళితులను బహిరంగంగా కొరడాలతో కొట్టిన ఘటన దేశవ్యాప్తంగా నిరసనలకు దారితీసింది.

ఈ చర్చ సారాంశం

వందేమాతరం చట్టం, రాజ్యాంగ చిహ్నాలకు బదులు హిందూ-కేంద్రిత 'భారత్‌మాత' చిత్రానికి ప్రాధాన్యం, అయోధ్య చుట్టూ కొనసాగుతున్న రాజకీయ కార్యకలాపాలు.. వీటన్నింటినీ కలిపి చూస్తే మతపరమైన చిహ్నాలను ఎన్నికల ప్రయోజనాల కోసం ఉపయోగించుకుంటున్నారని విమర్శకుల వాదన. ఇది రాజ్యాంగంలోని లౌకికవాద నిబద్ధత (ఆర్టికల్స్ 25-28)కు, స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ మౌలిక స్ఫూర్తికి విరుద్ధమని వారు అభిప్రాయపడుతున్నారు.