లెక్క తప్పించిన లెక్కలు: కులగణన హామీని అధికారులు మాటల్లోనే మిగిల్చిన వైనం

రచయిత - చప్పల నాగేష్ భూషణ్

లెక్క తప్పించిన లెక్కలు

కులగణన హామీని అధికారులు మాటల్లోనే మిగిల్చిన వైనం

2010 మే నెల. అప్పటి కేంద్ర ప్రభుత్వం ఏళ్ల తరబడి వ్యతిరేకించిన ఒక డిమాండ్‌కు ఎట్టకేలకు తలొగ్గింది. జనగణనలో కులాన్ని కూడా లెక్కించాలని ప్రకటించింది. దళిత, బహుజన సంఘాల పోరాటానికి పెద్ద విజయంగా పత్రికలన్నీ దీన్ని అభివర్ణించాయి. కానీ ఐదేళ్లు తిరిగేసరికి ఆ లెక్కలు ఎక్కడికి పోయాయో ఎవరికీ తెలియదు. "డేటా గజిబిజిగా ఉంది, ప్రచురించలేం" అని ప్రభుత్వమే చేతులెత్తేసింది. ఏ మంత్రీ నేరుగా "వద్దు" అనలేదు. ఏ చట్టాన్నీ రద్దు చేయలేదు. అయినా కులగణన మాత్రం ఫైళ్లలోనే కరిగిపోయింది.

సామాజిక శాస్త్రవేత్త త్రినా విత్యాటిల్ దీన్ని ఓ మాటలో చెబుతారు — "బ్యూరోక్రాటిక్ డిఫ్లెక్షన్" (అధికారగణం తప్పించుకునే యుక్తి) అని. అంటే, పైకి ప్రజల డిమాండ్‌ను ఒప్పుకున్నట్టు కనిపిస్తూనే, తెరవెనుక ఆ పథకాన్నే నీరుగార్చడం. నేరుగా వ్యతిరేకిస్తే విమర్శలు వస్తాయి కాబట్టి, అధికారులు దాన్ని కాగితాల్లో, నిబంధనల్లో, గందరగోళంలో ముంచేస్తారు. పథకం కాగితం మీద బతికే ఉంటుంది. కానీ ఆచరణలో మాత్రం చచ్చిపోతుంది. 2011 నాటి భారత కులగణన విఫలమైన తీరు ఈ యుక్తికి అచ్చమైన ఉదాహరణ.

లెక్కలు కూడా రాజకీయమే

జనగణన అంటే కేవలం తలలు లెక్కపెట్టే యంత్రాంగం అనుకుంటాం. కానీ నిపుణుల ప్రకారం అది అంత అమాయకమైనది కాదు. చరిత్రకారుడు బ్రూస్ కర్టిస్ మాటల్లో చెప్పాలంటే, జనగణన అనేది "పౌరులను గుర్తించి, ఆ సమాచారాన్ని ప్రభుత్వ చేతుల్లోకి తీసుకువచ్చే ప్రక్రియ". ఏ అంశాలను లెక్కించాలో, వేటిని వదిలేయాలో ముందుగానే ఎవరో ఒకరు నిర్ణయిస్తారు. ప్రభుత్వం ఏది లెక్కపెడితే అదే "నిజం"గా చెలామణి అవుతుంది. లెక్కపెట్టనిది కనిపించకుండానే పోతుంది.

భారత్‌లో కులాన్ని లెక్కించడం అంటే, ఇప్పటికే బలంగా ఉన్న అసమానతలను బహిర్గతం చేయడమే. సామాజిక శాస్త్రవేత్త సతీష్ దేశ్‌పాండే చెప్పే "కులరహితత్వం" (castelessness) అనే భావన ఇక్కడ కీలకం. ఇది అగ్రవర్ణాలకు వారసత్వంగా వచ్చిన అవకాశాలను "వ్యక్తిగత ప్రతిభ"గా చూపిస్తుంది, అదే సమయంలో వెనుకబడిన కులాల ప్రజల గుర్తింపును వారి "లోటుపాట్లు"గా ముద్రవేస్తుంది. కులగణన ఈ భ్రమను బద్దలు కొడుతుంది — పైస్థాయిలో సంపద, పలుకుబడి ఎంతగా పోగుపడ్డాయో స్పష్టంగా చూపిస్తుంది. అందుకే ఎక్కువగా అగ్రవర్ణాలతోనే నిండిన అధికారగణం, తరతరాలుగా కుల డేటా సేకరణను తప్పించుకుంటూ వచ్చింది.

మొదటి అడుగు: పక్కదారి పట్టించడం

రాజకీయ హామీ ఇచ్చిన వెంటనే, తెరవెనుక పని మొదలైంది. 2010 నుంచి 2011 మధ్య, రిజిస్ట్రార్ జనరల్ కార్యాలయం, హోంశాఖ అధికారులు కులగణనను ప్రధాన జనగణన నుంచి పక్కకు తప్పించారు. దాన్ని పేదరిక సర్వేతో కలిపి, సామాజిక-ఆర్థిక-కుల గణన (SECC) అనే కొత్త పేరుతో మార్చేశారు.

ఇది కేవలం పేరు మార్పులా కనిపించినా, ప్రభావం మాత్రం పెద్దదే. సాధారణ జనగణనకు బలమైన చట్టబద్ధత, ప్రత్యేక సిబ్బంది, దేశవ్యాప్తంగా ఒకే షెడ్యూల్ ఉంటాయి. కానీ SECC కి అలాంటివేమీ లేవు — వేర్వేరు మంత్రిత్వ శాఖలకు అప్పగించారు, ఖచ్చితమైన కాలపరిమితి లేదు. కేరళలో ఇది పూర్తవడానికి 21 నెలలు పడితే, రాజస్థాన్‌లో ఏకంగా 46 నెలలు పట్టింది. పేరు మారగానే బాధ్యత కూడా గాలిలో కలిసిపోయింది.

రెండో అడుగు: ప్రశ్నపత్రంలోనే లొసుగులు

కులగణనను SECC లోకి నెట్టేసిన తర్వాత, దాని రూపకల్పనలోనే లోపాలు దూర్చారు. ప్రశ్నావళిలో "ఇతర వెనుకబడిన తరగతులు (OBC)", "జనరల్" అనే రెండు ముఖ్యమైన కేటగిరీలనే తొలగించారు. దీనివల్ల దాదాపు 75 శాతానికి పైగా జనాభాను ఏ విధానపరమైన వర్గంలోనూ చేర్చలేకపోయారు. మిగిలిన వారందరినీ "ఇతరులు" అనే ఒకే గంపగుత్త కేటగిరీలో కుక్కేశారు — అందుకోసం ముందుగా కుల పేర్ల జాబితా గానీ, స్పెల్లింగుల ప్రామాణీకరణ గానీ ఏర్పాటు చేయలేదు. "కులం లేదు" అనే ఆప్షన్ ఒకటి పెట్టారు — ఇది సౌకర్యవంతంగా కనిపించినా, వాస్తవానికి సౌకర్యం లేని సంపన్న వర్గాలకు తప్పించుకునే దారి చూపింది. ముస్లింలు, క్రైస్తవుల్లో కులం ఎలా నమోదు చేయాలో స్పష్టమైన సూచనలు కూడా ఇవ్వలేదు.

విమర్శకుల ప్రకారం, ఇదంతా అనుకోకుండా జరిగిన పొరపాటు కాదు — ఉద్దేశపూర్వకంగా చేసిన నిర్లక్ష్యం.

మూడో అడుగు: క్షేత్రస్థాయిలో గందరగోళం

సూచనలు అస్పష్టంగా ఉంటే, క్షేత్రస్థాయి సిబ్బందే తమ ఇష్టానుసారం నిర్ణయాలు తీసుకుంటారు. తక్కువ జీతంతో, సరైన శిక్షణ లేని సర్వే సిబ్బంది ఆ ఖాళీలను తమ వ్యక్తిగత అభిప్రాయాలతో నింపేశారు.

సంపన్న ప్రాంతాల్లో, కులం చెప్పడానికి ఇష్టపడని కుటుంబాలకు నేరుగా "కులం లేదు" అని నమోదు చేసేశారు — దీంతో అగ్రవర్ణాల "కులరహిత" భావజాలం అధికారిక డేటాలోకి చొరబడింది. కొన్ని ముస్లిం మెజారిటీ ప్రాంతాల్లో, "ముస్లింలకు కులం ఉండదు" అనే అపోహతో మొత్తం వీధులకే "కులం లేదు" అని రాసేశారు. మరికొన్నిచోట్ల కులం స్థానంలో సున్నీ, షియా వంటి మతపరమైన శాఖలను, రోమన్ కాథలిక్, మెథడిస్ట్ వంటి క్రైస్తవ తెగలను నమోదు చేశారు. ప్రశ్నపత్రం స్పష్టత లేకుండా ఉంటే, సిబ్బంది తమకు తోచింది రాసేశారు.

నాలుగో అడుగు: డేటాను పాతిపెట్టడం

చివరి యుక్తి మరీ చిత్రమైనది. తామే గందరగోళం సృష్టించేలా ప్రశ్నపత్రం రూపొందించి, ఆ గందరగోళాన్నే సాకుగా చూపి డేటాను పక్కనపెట్టేశారు. SECC సర్వేలో ఏకంగా 46 లక్షలకు పైగా విభిన్న కుల పేర్లు నమోదయ్యాయి — కొన్ని రాష్ట్రాల్లో ఒకే కులానికి 40 రకాల స్పెల్లింగులు వచ్చాయి. 2015లో ప్రభుత్వం ఆర్థిక గణాంకాలను మాత్రమే విడుదల చేసి, కుల డేటాను గోప్యంగా ఉంచేసింది. ఒక నిపుణుల కమిటీ దీన్ని పరిశీలించి, కేవలం 1.1 శాతం మాత్రమే తప్పులు ఉన్నాయని తేల్చినా, కుల డేటాను మాత్రం ఎన్నడూ బయటపెట్టలేదు.

బ్యూరోక్రాటిక్ డిఫ్లెక్షన్ ఎందుకు సమర్థవంతంగా పనిచేస్తుందంటే — విడివిడిగా చూస్తే ఏ ఒక్క నిర్ణయమూ కుట్రలా కనిపించదు. సర్వే పేరు మార్చడం, ఒక కేటగిరీని తొలగించడం, శిక్షణ ఇవ్వకపోవడం, గందరగోళాన్ని పట్టించుకోకపోవడం — ఇవన్నీ విడివిడిగా చిన్న విషయాలుగానే అనిపిస్తాయి. కానీ వరుసగా జరిగినప్పుడు, రాజకీయంగా ఒప్పుకున్న ఒక పథకాన్నే మెల్లగా ఊపిరాడకుండా చేస్తాయి.

ఇక్కడి నుంచి కార్యకర్తలు నేర్చుకున్న పాఠం స్పష్టంగానే ఉంది — అధికారగణమే వ్యతిరేకించే సంస్కరణలను, అదే అధికారగణానికి అప్పగించి లాభం లేదు. అందుకే భవిష్యత్తులో జరిగే ఏ కులగణన అయినా, స్వతంత్ర పర్యవేక్షణ కమిటీల ఆధ్వర్యంలో జరగాలని, అంబేడ్కరిస్టు సంఘాలు, కుల వ్యతిరేక ఉద్యమకారులు ప్రశ్నపత్రాన్ని రూపొందించి, డేటా సేకరణ, శుద్ధీకరణ, ప్రచురణలను పర్యవేక్షించాలని డిమాండ్ చేస్తున్నారు. మళ్లీ కులగణన చేపడతారా లేదా అనేది ఇప్పటికీ రాజకీయ ప్రశ్నే. కానీ గత కులగణన ఎలా విఫలమైందో మాత్రం ఇప్పుడు స్పష్టంగా తెలుసు.