"బుల్డోజర్" నుంచి "డీజే బీట్స్" దాకా.. బీజేపీ మేనిఫెస్టోకు అవతల ఉన్న అసలు రాజకీయమేంటి?

- చుప్పల నాగేష్ భూషణ్

రాజకీయాల గురించి రాసేటప్పుడు మనం సాధారణంగా మేనిఫెస్టోలు, ఎన్నికల ఫలితాలు, పార్టీల లోపలి పరిణామాలు (ఆర్ఎస్ఎస్, బీజేపీ లాంటివి) గురించే మాట్లాడతాం. కానీ ఇవన్నీ కేవలం ఉపరితలం మాత్రమేనని బ్రహ్మ ప్రకాష్ రాసిన "స్పెక్టాకిల్ స్టేట్" (Spectacle State) అనే పుస్తకం చెబుతోంది. నిజమైన మార్పు జరుగుతున్నది కాగితాల్లో కాదు, రోడ్ల మీద అని ఈ పుస్తకం వాదిస్తుంది. అంటే - వీధుల్లో వినిపించే భారీ శబ్దాలు, కళ్లు మిరుమిట్లు గొలిపే దృశ్యాలు, మనుషుల శరీరాల్లోకి చొచ్చుకుపోయే అనుభూతులు - వీటన్నింటినీ అర్థం చేసుకోవాలంటే, ఒక కొత్త కోణం నుంచి చూడాలని రచయిత అంటున్నారు.

అధికారం అంటే ఇప్పుడు మనసు మీద కాదు.. శరీరం మీద!

"స్పెక్టాకిల్ స్టేట్" అంటే అధికారాన్ని చెలాయించే తీరులో వచ్చిన పెద్ద మార్పు. మనుషుల ఆలోచనలను గెలవడం ఒక్కటే ఇప్పుడు సరిపోదు. వారి పంచేంద్రియాలను (సెన్సోరియం) కూడా గెలవాలి. 2014 తర్వాత దేశంలో రాజకీయ కార్యక్రమాలు ఒక్కసారిగా భారీ స్థాయిలో పెరిగాయి, ఒకే లయలో సాగుతున్నాయి. మొబైల్ ఫోన్, వీధి ఊరేగింపు రెండూ కలిసిపోయి - రాజకీయాన్ని అర్థం చేసుకునే ముందే, ముందుగా అనుభూతి చెందేలా చేస్తున్నాయి.

పార్టీ ఆఫీస్ లేకపోయినా.. అది సజీవంగానే ఉంటుంది

బ్రహ్మ ప్రకాష్ చెప్పే ప్రధాన అంశం ఏమిటంటే - హిందుత్వ భావజాలం ఇప్పుడు పార్టీ కార్యాలయాల అవసరం లేకుండానే, ఒక ప్రదర్శన (పర్ఫార్మెన్స్)గా మారిపోయింది. ఇది సమాజంలో ఎంతగా ఇమిడిపోయిందంటే - దీన్ని ఆయన "సామాజిక ఫాసిజం" అని కూడా అంటారు. దీనికి పైనుంచి ఆదేశాలు అవసరం లేదు. మనుషులు ఎలా బట్టలు వేసుకుంటారో, పండుగలు ఎలా జరుపుకుంటారో, బహిరంగ స్థలాల్లో ఎలా నడుచుకుంటారో - అందులోనే ఇది జీవిస్తోంది. అందుకే సంప్రదాయ జర్నలిజానికి దీన్ని పట్టుకోవడం చాలా కష్టం.

ఈ ఉద్యమం మనసుకు కాకుండా నేరుగా శరీరానికే చేరిందని ప్రకాష్ చెబుతారు. ఆయన మాటల్లోనే చెప్పాలంటే:

"సంగీతం లేకుండా నృత్యాల స్థాయికి, శరీర స్థాయికి, ఇంద్రియాల స్థాయికి హిందుత్వ చేరుకుని ఉండేది కాదు. అందుకే సంగీతం ఒక సాధనంగా మారింది... వాళ్లు కేవలం మీ మనసుని, భావజాలాన్ని మాత్రమే తాకడం లేదు."

ఇంద్రియాల స్థాయిలో పనిచేయడం వల్ల ఇది ఒక "క్రమబద్ధమైన భావోద్వేగ వ్యవస్థ"ను సృష్టిస్తోంది. ఇది ఇక బుద్ధిపరమైన మార్పిడి కాదు - లయబద్ధమైన అనుబంధం (రిథమిక్ బిలాంగింగ్).

డీజే, "సానిక్ హిందుత్వ".. శబ్దమే రాజకీయం

ఈ స్పెక్టాకిల్ స్టేట్ ఎక్కువగా పనిచేసేది శబ్దం మీదే. మైకుల మోత, డీజే బీట్లు కేవలం వినోదం కోసమే కాదు - రాజకీయంగా పాల్గొనడానికి ప్రధాన మార్గంగా మారాయి. "భక్తి జామింగ్", "భక్తి క్లబ్బింగ్" లాంటి పేర్లతో పుట్టుకొచ్చిన "సానిక్ హిందుత్వ" (శబ్ద హిందుత్వ), రాజకీయ మద్దతును ఒక శారీరక, లయబద్ధ అనుభవంగా మార్చేసింది. డీజే సంస్కృతి, ఆకర్షణీయమైన "హిందుత్వ పాప్" పాటల ద్వారా ఇది అందరికీ చేరువయ్యే ఒక సాంస్కృతిక వాతావరణాన్ని సృష్టించింది.

ఇదే ఈ ఉద్యమానికి పెద్ద బలం, అలాగే పెద్ద ప్రమాదం కూడా. ఆకర్షణీయమైన బీట్ల ద్వారా, భావజాలంతో సంబంధం లేని సామాన్య, అట్టడుగు వర్గాల ప్రజలను కూడా నృత్యం ద్వారా ఈ "ప్రదర్శన"లో భాగం చేసేస్తుంది. కానీ ఒక పండుగ ఊరేగింపులో లయకు అనుగుణంగా నర్తించడం మొదలుపెట్టిన వ్యక్తి, అదే సమయంలో ఒక సామూహిక భావోద్వేగపు ప్రవాహంలో కూడా ఇరుక్కుపోతాడు. ఇక్కడే పండుగ నృత్యం, వీధి హింస మధ్య ఉన్న రేఖ భయానకంగా చెరిగిపోతుంది.

బుల్డోజర్ ఇప్పుడు "అందమైన" వస్తువు!

ఆధునిక కాలంలో వచ్చిన అత్యంత దిగ్భ్రాంతికరమైన మార్పుల్లో ఒకటి - బుల్డోజర్ రూపు మారడం. ఒకప్పుడు కేవలం త్రవ్వకాలకు వాడే యంత్రంగా ఉన్న బుల్డోజర్, ఇప్పుడు గర్వానికి, ఆకర్షణకు చిహ్నంగా మారిపోయింది. యంత్రంలో ఉన్న ముతకతనం, అందవిహీనత (అంటే దాని "ఫ్లాట్‌నెస్") అనేదే ఇప్పుడు ఒక ప్రత్యేక శైలిగా మారి, ముడి బలానికి ప్రతీకగా నిలిచిందని ప్రకాష్ చెబుతారు.

విధ్వంసాన్నే ఇంటికి తీసుకురావడం ఎలా జరుగుతుందో చూడండి:

• జీవిత మైలురాళ్లు: పెళ్లి, పుట్టినరోజు బహుమతులుగా బుల్డోజర్లు ఇచ్చుకుంటున్నారు.
• ఆటవస్తువుల ఫ్యాషన్: దుకాణాల్లో పిల్లల కోసం బుల్డోజర్ బొమ్మలు ఎక్కువగా అమ్ముడవుతున్నాయి. విధ్వంసానికి వాడే యంత్రం ఇప్పుడు "అమాయకమైన" ఆట వస్తువుగా మారిపోయింది.
• పండుగ వస్తువులు: బనారస్‌లో హోళీకి బుల్డోజర్ డిజైన్‌తో ఉన్న పిచికారీలు (వాటర్ గన్స్) బాగా అమ్ముడవుతున్నాయి.
• ఆచార కార్యక్రమాలు: జాతీయ జెండా ఆవిష్కరణ లాంటి కార్యక్రమాల్లో బుల్డోజర్ క్రేన్లను వాడుతున్నారు.

భయాన్ని కలిగించే ఒక చిహ్నాన్ని తీసుకుని, దాన్ని "క్యూట్"గా, సంబరంగా మార్చేయడానికి ఒక ప్రత్యేకమైన "ఫాసిస్ట్ ఊహాశక్తి" కావాలని ప్రకాష్ అంటారు. ఇజ్రాయెల్‌లో కూడా ఇలాంటి ఉదాహరణ ఉందని ఆయన చూపిస్తారు - అక్కడ ఒక ప్రత్యేక మోడల్ కవచిత బుల్డోజర్‌కి "టెడ్డీ బేర్" అనే ముద్దుపేరు పెట్టారు. హింసను, ఇంటి ఆత్మీయతను ఇలా కలిపేయడమే ఈ స్పెక్టాకిల్ స్టేట్ శైలిలో ఒక ప్రధాన లక్షణం.

"కోపిష్టి హనుమాన్" స్టిక్కర్.. అది కేవలం అలంకారం కాదు!

కార్ల మీద, బైకుల మీద కనిపించే "కోపిష్టి హనుమాన్" (Angry Hanuman) స్టిక్కర్ కేవలం ఒక మతపరమైన చిహ్నం మాత్రమే కాదు. వీధిలో ఎలా నడవాలో నేర్పే ఒక "మాన్యువల్" లాంటిదని ప్రకాష్ అంటారు. ఇది ధిక్కారం, గర్వం, "గాయపడిన వీరత్వం" అనే ఒక ప్రత్యేక "వైఖరి సౌందర్యాన్ని" ప్రొజెక్ట్ చేస్తుంది.

ఈ చిత్రంలోనే ఈ ఉద్యమానికి సంబంధించిన ఒక వైరుధ్యం కనిపిస్తుంది - తనను తాను ఏకకాలంలో వీరుడిగా, బాధితుడిగా చూపించుకోవడం. హనుమంతుడి "ఆగని నడక"ను అనుకరిస్తూ, ఒక నిరంతర ముప్పుకు ప్రతిస్పందనగా బహిరంగ స్థలాల్లో దూకుడుగా ఉండటాన్ని సమర్థించుకునే శారీరక భంగిమను వ్యక్తి అలవర్చుకుంటాడు. ఆ స్టిక్కర్ కేవలం కార్‌ను అలంకరించడం మాత్రమే కాదు - డ్రైవర్‌కు రాజ్యంతో తనకున్న సంబంధాన్ని గుర్తు చేస్తూ, అతని ఆత్మభావననే తిరిగి మలుస్తుంది.

"చారిత్రక గాయం" ఆయుధంగా మారడం

ఈ స్పెక్టాకిల్ స్టేట్‌కు కేంద్రంగా ఉన్నది - "చారిత్రక గాయం" లేదా "నాగరికతా గాయం" అనే వాదన. మధ్యయుగ చరిత్రను హిందువులు పూర్తిగా అణచివేతకు గురైన కాలంగా చిత్రీకరించి, నేటి ప్రదర్శనాత్మక చర్యలన్నింటినీ దానికి అవసరమైన "ప్రతీకారం"గా చూపిస్తున్నారు. ఇందుకే మధ్యయుగ ఆయుధాలైన కత్తులు మళ్లీ ఊరేగింపుల్లో కనిపించడం మొదలైంది.

ఆధునిక ఆయుధాల యుగంలో కూడా, కత్తి ఒక శక్తివంతమైన క్రమశిక్షణా చిహ్నంగా పనిచేస్తోంది. తమ పూర్వీకులకు దక్కని రక్షణను, తాము ఇప్పుడు భౌతికంగా "ప్రదర్శించే" అవకాశాన్ని ఇది కల్పిస్తుంది - గతానికి, వర్తమానానికి మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని ఇది పూడుస్తుంది. ప్రకాష్ మాటల్లో చెప్పాలంటే:

"హిందుత్వ లాంటి భావజాలాలకు మధ్యయుగ చరిత్రే ఇప్పటికీ ఒక గాయంగా మిగిలిపోయింది... కొత్త కథనాన్ని సృష్టించడానికి, ఈ వస్తువులను వాళ్లు తిరిగి తీసుకురావాలని చూస్తున్నారు."

అంటే ఈ ప్రదర్శన ఒక "టైమ్ మెషిన్" లాగా పనిచేస్తూ, గతంలోని ఆవేదనలను వర్తమాన భౌతిక ప్రపంచంలోకి లాక్కొస్తోంది.

"కౌంటర్ ప్రదర్శన".. ఆశ ఇంకా బతికే ఉంది

స్పెక్టాకిల్ స్టేట్ అంతటినీ ఆవరించేసినట్టు కనిపించినా, సాంస్కృతిక రంగంలో ఇప్పటికీ తీవ్రమైన పోటీ కొనసాగుతూనే ఉంది. ప్రాంతీయ పార్టీలు రాజకీయాన్ని కేవలం విధానాలకే పరిమితం చేస్తూ, ప్రదర్శనాత్మక రంగాన్ని పూర్తిగా కుడివైపు వర్గాలకు వదిలేశాయి. అయితే, అదే సాంస్కృతిక వనరులను వాడుకుని రాజ్య కథనాన్ని తిప్పికొట్టే "కౌంటర్-స్పెక్టాకిల్స్" (ప్రతి-ప్రదర్శనలు) కూడా పుట్టుకొస్తున్నాయని ప్రకాష్ అంటారు.

యువతరం బహిరంగ స్థలాలను తిరిగి తమ చేతుల్లోకి తీసుకునే ప్రయత్నాల్లో ఈ ప్రతిఘటన కనిపిస్తోంది:

• దుఫ్లీ వర్సెస్ బుల్డోజర్: వీధుల్లో ఒక బలమైన దృశ్య పోటీ కనిపిస్తోంది - ఒకవైపు బుల్డోజర్, మరోవైపు దుఫ్లీ (సంప్రదాయ డప్పు) వాయిస్తున్న వ్యక్తి. ఇది రెండు వేర్వేరు రకాల సమీకరణల మధ్య ఘర్షణ - ఒకటి ముడి యాంత్రిక శక్తి మీద ఆధారపడితే, మరొకటి మనుషుల లయబద్ధ నిరసన స్వరం మీద ఆధారపడింది.
• వ్యంగ్య మీమ్స్: రాజ్య చిహ్నాల ఆకర్షణను గేలిచేస్తూ, డిజిటల్ సాధనాల ద్వారా వాటినే వాడి రాజ్యంపైనే తిప్పికొట్టడం.
• వీధి నాటకం: వీధిని సైనిక ప్రదర్శన వేదికగా కాకుండా, ప్రజాస్వామ్య చర్చకు వేదికగా మార్చే ఆకస్మిక ప్రదర్శనలు తిరిగి పుంజుకుంటున్నాయి.

ముగింపు: కొత్త ఇంద్రియ ప్రపంచం

రాజకీయ యుద్ధభూమిని కాగితాల నుంచి చర్మం మీదకు తీసుకురావడంలో స్పెక్టాకిల్ స్టేట్ విజయవంతమైంది. ఆకర్షణ, భయం, మానవ ఇంద్రియాలను చేజిక్కించుకోవడం మీద ఈ ఉద్యమం నిర్మితమైంది. ఇది భారత ప్రజాస్వామ్యం ముందు ఒక కీలక ప్రశ్నను ఉంచుతుంది - ఒక దేశ ఇంద్రియ, భావోద్వేగ జీవితాన్ని పూర్తిగా ఆక్రమించిన ఉద్యమాన్ని కేవలం తర్కంతో, విధానాలతో మాత్రమే ఎదుర్కోగలమా?

స్పెక్టాకిల్ స్టేట్ ఒక "నిరంతర ప్రదర్శన" అయితే, దానికి ప్రతిఘటన కూడా కేవలం ఒక మేనిఫెస్టోగా ఉండకూడదు. మనసుతో పాటు హృదయాన్ని, శరీరాన్ని కూడా తాకే, అంతే శక్తివంతమైన ప్రత్యామ్నాయ సౌందర్యాత్మక స్పందన కావాలి. గణతంత్రం భవిష్యత్తు నిర్ణయమయ్యేది వచ్చే ఎన్నికల్లో కాదేమో - రాజ్యపు లయను ఛేదించే ధైర్యం చేసే తర్వాతి సాంస్కృతిక ఉద్యమంలోనే కావచ్చు.